Υπάρχει θέση για τη γυναικοκτονία στον Ποινικό μας Κώδικα;

Η ιστορία του όρου ξεκίνησε στην Αγγλία το 1801 και το 1848 περιλήφθηκε στο λεξικό νομικών όρων του Wharton’s. Η φεμινίστρια ακαδημαϊκός Diana Russell ήταν η πρώτη που χρησιμοποίησε και διέδωσε τον όρο στη σύγχρονη εποχή το 1976. Ο ορισμός της γυναικοκτονίας σύμφωνα με τον ΠΟΥ είναι όταν μια γυναίκα σκοτώνεται εξαιτίας του φύλου της. Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων, ο όρος περιλαμβάνει κάθε δολοφονία γυναίκας.

Η ιστορία της γυναικοκτονίας ξεκινά το 1801, όταν ο όρος εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην Αγγλία για να περιγράψει τη δολοφονία μιας γυναίκας. Το 1848, ο όρος αυτός περιλήφθηκε στο λεξικό νομικών όρων του Wharton’s. Η Diana Russell, μια φεμινίστρια ακαδημαϊκός, ήταν η πρώτη που χρησιμοποίησε και διέδωσε τον όρο στη σύγχρονη εποχή το 1976. Στο έργο τους “Femicide: The Politics of Woman Killing” (1992), σε συνεργασία με τη Jill Radford, παρέχουν πολλές απαντήσεις για τον λόγο που χρειαζόμαστε αυτόν τον όρο. Ο ΠΟΥ και η Διακήρυξη της Βιέννης για τις γυναικοκτονίες του Οικονομικού και Κοινωνικού Συμβουλίου του ΟΗΕ παρέχουν τον πιο συνοπτικό ορισμό, που αναφέρει ότι γυναικοκτονία είναι “κάθε φορά που μια γυναίκα σκοτώνεται επειδή είναι γυναίκα, λόγω του φύλου της”. Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων, ο όρος περιλαμβάνει κάθε δολοφονία γυναίκας που συμβαίνει λόγω βίας από ερωτικό σύντροφο, μισογυνισμού, λόγω τιμής, σε ένοπλες συγκρούσεις, με κατηγορία μαγείας, λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού και με κίνητρα που σχετίζονται με την ταυτότητα φύλου. Η θανάτωση μπορεί να συμβεί εξαιτίας του ακρωτηριασμού των γυναικείων γεννητικών οργάνων ή ως αποτέλεσμα οργανωμένου εγκλήματος και trafficking.

Αν και δεν συμφωνούμε απόλυτα με την ενδεικτική περιπτωσιολογία στο πεδίο του ποινικού δικαίου, μπορούμε με βεβαιότητα να δηλώσουμε ότι η θανάτωση μιας γυναίκας ως τυχαίο γεγονός, χωρίς κάποια έμφυλη διάκριση πίσω από αυτήν, δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως “γυναικοκτονία”. Για παράδειγμα, τα θύματα μιας θανατηφόρας ληστείας, ακόμη και αν είναι όλα γυναίκες, δεν μπορούν να θεωρηθούν ως θύματα γυναικοκτονίας.

Το επόμενο ερώτημα είναι ποια είναι η συζήτηση σε επίπεδο κρατών;

Πολλά κράτη της Λατινικής Αμερικής έχουν υιοθετήσει τον όρο “γυναικοκτονία” στο ποινικό τους οπλοστάσιο μετά την αποτίναξη από απολυταρχικά καθεστώτα. Κάποια κράτη προσπάθησαν ακόμη και να εξισώσουν τις εγκληματικές πράξεις με τις παραλείψεις του Κράτους στην αντιμετώπιση των γυναικοκτονιών, επιρρίπτοντας ευθύνη σε μια κουλτούρα ανοχής και αδιαφορίας που επικρατούσε επί χρόνια.

Στο επίπεδο της Ευρώπης, η Γαλλία θα πρέπει να θεωρηθεί πρωτοπόρος στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το 2014, κατά τη διάρκεια των συζητήσεων για τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, συστάθηκε μια ειδική επιτροπή στη Γαλλία, η οποία ασχολήθηκε με αυτό το θέμα. Τα πορίσματά της, που εκδόθηκαν το 2020, υποστήριξαν τη χρήση του όρου. Από τότε, ξεκίνησε μια έντονη συζήτηση στη γαλλική κοινωνία σχετικά με το κατά πόσο η γυναικοκτονία μπορεί να θεωρηθεί αυτόνομη έννοια στη γαλλική νομοθεσία. Αυτή η συζήτηση επεκτάθηκε και σε άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με την Κύπρο να ζητά αναφορά σε αυτό λόγω πρόσφατων νομοθετικών εξελίξεων (30/9/2021).

Ένα επόμενο ερώτημα που προκύπτει είναι αν η συζήτηση για τη γυναικοκτονία είναι μια θεωρητική συζήτηση για το φεμινισμό, λαμβάνοντας υπόψη την αναφορά στα φύλα. Η απάντηση είναι αρνητική, καθώς η συζήτηση υπερβαίνει μια κριτική φεμινιστική θεώρηση. Ο ορισμός της γυναικοκτονίας εξειδικεύει την ανθρωποκτονία που συμβαίνει εναντίον μιας γυναίκας, απαιτώντας την ύπαρξη έμφυλης διάκρισης/βίας για να ενταχθεί σε αυτόν. Έτσι, μιλάμε για σεξιστικά/μισογυνιστικά κίνητρα ή για μια ιδιοκτησιακή αντίληψη σε επίπεδο πράξης.

Με όλα αυτά ως εισαγωγή, φτάνουμε στον τομέα του ποινικού δικαίου και του θετικού δικαίου: γιατί λοιπόν μας απασχολεί ποινικά ένας κοινωνιολογικός όρος; Το ερώτημα αυτό απαντάται από τα πρώτα μαθήματα του Ποινικού Δικαίου, καθώς το τελευταίο αποτελεί την τυποποίηση ενός σημαντικού κοινωνικού φαινομένου – όπως είναι η γυναικοκτονία. Ανεξάρτητα λοιπόν από το αν κάποιος συμφωνεί με τη χρήση του όρου σε νομικό επίπεδο, δεν μπορούμε παρά να εξετάσουμε προσεκτικά το πρόβλημα και να προσπαθήσουμε να το κατανοήσουμε για να το αντιμετωπίσουμε.

Από εδώ και στο εξής, ανακύπτουν πιο βαθιά ερωτήματα που τίθενται στο πλαίσιο αυτής της συζήτησης. Αρχικά, αν θέλουμε να θεωρήσουμε τη γυναικοκτονία ως ένα νέο έγκλημα, ποιο είναι το νέο νόμιμο αγαθό που πρέπει να προστατευθεί μέσω της νομιμοποίησής του; Οι υποστηρικτές της γυναικοκτονίας ως αυτόνομου εγκλήματος θεωρούν ότι αυτό αποτελεί μια ξεχωριστή μορφή ανθρωποκτονίας, καθώς ο ορισμός της γυναικοκτονίας δίνει έμφαση στην ανάδειξη της ανισότητας του θύτη λόγω της ευάλωτης θέσης του θύματος. Το ερώτημα αν αυτό έχει πρακτική σημασία ή αν η ευάλωτη θέση είναι κοινή για όλες τις γυναίκες είναι ανεξάρτητο, αλλά πρέπει να απαντηθεί. Όσον αφορά το επιπλέον νόμιμο αγαθό, αν αυτό είναι το μόνο που επιδιώκουμε, μπορούμε να το βρούμε εύκολα μέσω του άρθρου 82Α του Ποινικού Κώδικα (το οποίο ασχολείται με το έγκλημα με ρατσιστικά χαρακτηριστικά).

Μήπως η γυναικοκτονία υποβιβάζει το θύμα; Οι όροι δεν είναι αυτοί που υποβιβάζουν, αλλά τα γεγονότα και οι αντιλήψεις της ελληνικής και κυπριακής κοινωνίας. Η αυξημένη προστασία που ζητείται για τους ευάλωτους δεν τους καθιστά περισσότερο ευάλωτους, αλλά απαιτεί μια ολιστική προσέγγιση από τη διοίκηση και την κοινωνία. Τι γίνεται με την αρχή της ενοχής; Το πρόβλημα  είναι ότι κάθε φορά που χρησιμοποιείται το κίνητρο για τον ποινικό προσδιορισμό, όπως στον αντιρατσιστικό νόμο, υπάρχει μια συζήτηση για την υπερκέραση της απαγόρευσης τιμωρίας του φρονήματος στα εγκλήματα μίσους.

Μήπως η εξειδίκευση του βαρύτερου εγκλήματος από καταβολής κόσμου με βάση το φύλο του θύματος παραβιάζει την απαγόρευση διάκρισης λόγω φύλου και την αρχή της ισότητας και της καθολικότητας των νόμων; Αυτό μπορεί να αποτελέσει ένα επιχείρημα υπέρ της ποσόστωσης.

Η αύξηση της ποινικής απαξίας λόγω φύλου δεν είναι κάτι καινούργιο, καθώς στον ελληνικό ποινικό χώρο υπάρχουν διατάξεις που προβλέπουν την επιβάρυνση του εγκλήματος με ρατσιστικά χαρακτηριστικά και λόγω φύλου. Το φύλο του θύματος έχει αξιολογηθεί σε διάφορους νόμους, όπως ο νόμος για την ενδοοικογενειακή βία και οι ρυθμίσεις που προβλέπονται για την προστασία των γυναικών και την προώθηση της ουσιαστικής ισότητας των φύλων και την καταπολέμηση της έμφυλης βίας.

Ωστόσο, τα ίδια επιχειρήματα που χρησιμοποιούνται για να υποστηρίξουν τη χρήση του φύλου σε άλλες διατάξεις μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν για να υποστηρίξουν την αντίθετη άποψη που θεωρεί περιττή μια τέτοια τυποποίηση. Επιπλέον, μπορούμε να προσθέσουμε τη δυνατότητα αξιολόγησης της γυναικοκτονίας με αυστηρότερο τρόπο στο πλαίσιο του άρθρου 79 του Ποινικού Κώδικα. Ωστόσο, μήπως παραβιάζουμε το θεμελιώδη αρχή του Feuerbach nullum crimen nulla poena sine lege certa, όσον αφορά την αόριστη διατύπωση; Η απάντηση είναι απλή: ένα έγκλημα που ορίζεται ακριβώς ως ανθρωποκτονία και το εξειδικεύει δεν μπορεί να θεωρηθεί αόριστο. Ωστόσο, το ζήτημα του “κινήτρου” είναι διαφορετικό και πρέπει να αναζητήσουμε απάντηση στην αρχή της ενοχής.

Μήπως η τυποποίηση της γυναικοκτονίας δεν θα αποτελέσει τίποτα περισσότερο από μια ατελή νομοθεσία, καθώς η ανώτερη ποινή για την ανθρωποκτονία ήδη απειλείται στον Ποινικό Κώδικα; Χωρίς να εμπλακούμε στη συζήτηση για το συμβολικό ποινικό δίκαιο, θα ήταν σκόπιμο να σκεφτούμε το εξής: η ποινή σήμερα είναι μια μεταβλητή, που αυξομειώνεται πιο εύκολα από ποτέ, αντίθετα με όσα μάθαμε στα ακαδημαϊκά μας εγχειρίδια και με βάση την πρόσφατη εμπειρία των νέων κωδίκων και των συνεχών τροποποιήσεών τους. Επομένως, το επιχείρημα “πώς θα επιβληθούν ή πού θα πάνε οι ισόβιες ποινές” είναι άνευ αντικειμένου, καθώς το ουσιώδες δεν κρίνεται από το αποτέλεσμα. Ο προβληματισμός μας πρέπει να βασίζεται στην ανεπάρκεια της ποινής για αυτήν τη συγκεκριμένη συμπεριφορά και το επιπλέον που προσφέρει σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη ανθρωποκτονία, αν υπάρχει. Έτσι, η απάντηση “δεν μπορεί να υπάρξει γυναικοκτονία ως ξεχωριστή μορφή ανθρωποκτονίας, ούτε ως επιβαρυντική προσθήκη στον Ποινικό Κώδικα” δεν φαίνεται να είναι πλήρης, αλλά μας επαναφέρει στο αρχικό ερώτημα.

Η έμφυλη βία προηγείται της ολιγωρίας ή της αδιαφορίας των αρχών και της “κουκούλωσης” συμπεριφορών. Αν λοιπόν αντιμετωπίσουμε τη γυναικοκτονία ως ξεχωριστό έγκλημα, φοβάμαι ότι θα την αντιμετωπίσουμε δογματικά, όπως τη νομιμοποίηση παράνομων εσόδων. Δεν θα μπορέσουμε να εξιχνιάσουμε τα αρχικά εγκλήματα και θα επιβάλουμε όλο το βάρος της ποινικής απαξίας στο πιο εύκολο έγκλημα να αποδειχθεί. Όμως, σε αντίθεση με το ξέπλυμα βρώμικου χρήματος, αν φτάσουμε στο θάνατο, καμία ποινή δεν είναι αρκετή για να ξεπλύνει το κακό που έρχεται με μαθηματική ακρίβεια. Απλώς το κρύβαμε με μαεστρία κάτω από το χαλί.

Σε κάθε περίπτωση, τόσο όσοι υποστηρίζουν την εισαγωγή της γυναικοκτονίας ως έννοια όσο και αυτοί που διαφωνούν με τη νομική χρήση της, δεν μπορούν να αρνηθούν την ύπαρξη έμφυλης βίας. Από εκεί και πέρα, αυτό που πρέπει να κάνουμε ως νομικοί και ως κοινωνία είναι να βρούμε τη ρίζα του κακού.

Πηγή: Βάγια Πολυζωΐδου
 Επίκουρη Καθηγήτρια Ποινικού Δικαίου Πανεπιστημίου Λευκωσίας

Το κείμενο αποδίδει προφορική εισήγηση που έγινε στη διαδικτυακή εκδήλωση με θέμα «Γυναικοκτονία: μια λέξη και ένα έγκλημα», που διοργανώθηκε την Τρίτη 25.01.2021 από τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Λευκωσίας. Η γράφουσα επιθυμεί, και από τη θέση αυτή, να ευχαριστήσει τον Κοσμήτορα επί Τιμή Καθηγητή Αντώνη Μανιτάκη και τον Πρόεδρο του Τμήματος, Αναπληρωτή Καθηγητή Χρήστο Παπαστυλιανό, για την τιμή της πρόσκλησης, την άψογη διοργάνωση και τον πλούσιο σχολιασμό.

[2] Ο όρος “femicidio” (από το αγγλικό «femicide», ήτοι γυναικοκτονία) χρησιμοποιείται εκτενώς στη Λατινική Αμερική ως χρήσιμο εργαλείο για την αντιμετώπιση της ανησυχητικής κλιμάκωσης των πολύ βίαιων δολοφονιών γυναικών και κοριτσιών. Εισήχθη παράλληλα η λέξη «feminicidio» προκειμένου να αποτυπωθεί το στοιχείο της ατιμωρησίας και της θεσμικής βίας λόγω έλλειψης λογοδοσίας και επαρκούς ανταπόκρισης από την πλευρά του κράτους, όταν διαπράττονται τέτοιες δολοφονίες. Ο δεύτερος όρος χρησιμοποιείται όταν διακυβεύεται η ευθύνη του κράτους.

[3] Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, η οποία υιοθετήθηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης το 2011, τέθηκε σε ισχύ το 2014 και υπογράφηκε από την ΕΕ το 2017, είναι το πρώτο διεθνώς νομικά δεσμευτικό κείμενο του είδους του που θέτει κριτήρια για την πρόληψη της έμφυλης βίας, την προστασία των θυμάτων και την τιμωρία των αυτουργών), σύμφωνα με την οποία ποινικοποιούνται πλέον μορφές έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας, που ως πρόσφατα δεν αναγνωρίζονταν νομικά ως τέτοιες (παρενοχλητική παρακολούθηση, stalking, ακρωτηριασμός γυναικείων γεννητικών οργάνων κ.ο.κ.)

(ενδεικτική ad hoc) Αρθρογραφία προσβάσιμη και από τον παγκόσμιο ιστό:

Myrna Dawson, Michelle Carrigan, Identifying femicide locally and globally- Understanding the utility and accessibility of sex gender-related motives and indicators, https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/0011392120946359, τελευταία επίσκεψη 2/4/2022

Rae Taylor, Jana L. Jasinski – Femicide and the Feminist Perspective, https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/1088767911424541, τελευταία επίσκεψη 2/4/2022

Αποστολάκη Μαρία, Πώς το προβληματικό σύστημα απόκρισης των Αρχών στην έμφυλη βία οδηγεί στην αύξηση των ανθρωποκτονιών; https://diotima.org.gr/wp-content/uploads/2021/01/%CE%9C%CE%B1%CF%81%CE%AF%CE%B1-%CE%91%CF%80%CE%BF%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%BB%CE%AC%CE%BA%CE%B7.pdf, τελευταία επίσκεψη 2/4/2022

Γκόνη Καραμπότσου Αναστασία, Γυναικοκτονία: Η έμφυλη διάσταση του αδικήματος της ανθρωποκτονίας, https://www.syntagmawatch.gr/trending-issues/gynaikoktonia-h-emfylh-diastash-tou-adikhmatos-ths-anthrwpoktonias/, τελευταία επίσκεψη 2/4/2022

Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου,

Γυναικοκτονία: Έμφυλη Βία και Αφαίρεση της Ζωής στο Οικείο Περιβάλλον https://www.hlhr.gr/%CE%B3%CF%85%CE%BD%CE%B1%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%BA%CF%84%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CE%B1-%CE%AD%CE%BC%CF%86%CF%85%CE%BB%CE%B7-%CE%B2%CE%AF%CE%B1-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%B1%CF%86%CE%B1%CE%AF%CF%81%CE%B5%CF%83/,

Καλούτσου Εύη, Soto Marcela, «Γυναικοκτονία: Το “ανύπαρκτο” έγκλημα. Παγκόσμια δεδομένα & μια σύγκριση νομικών πλαισίων μεταξύ Ελλάδας και Χιλής», https://www.crimetimes.gr/%CE%B3%CF%85%CE%BD%CE%B1%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%BA%CF%84%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CE%B1-%CF%84%CE%BF-%CE%B1%CE%BD%CF%8D%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%BA%CF%84%CE%BF-%CE%AD%CE%B3%CE%BA%CE%BB%CE%B7%CE%BC/,

Κώνστα Ελευθερία, Γιατί γυναικοκτονία και όχι ανθρωποκτονία, https://ende.gr/%CE%B3%CE%B9%CE%B1%CF%84%CE%AF-%CE%B3%CF%85%CE%BD%CE%B1%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%BA%CF%84%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CE%B1-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CF%8C%CF%87%CE%B9-%CE%B1%CE%BD%CE%B8%CF%81%CF%89%CF%80%CE%BF%CE%BA/,

Λήμμα γυναικοκτονία σε https://eige.europa.eu/el/taxonomy/term/1128,

Μαραγκίδου Μελπομένη, Είναι σωστός τελικά ο όρος «γυναικοκτονία»;,  https://diotima.org.gr/einai-sostos-telika-o-oros-gynaikoktonia/, τελευταία επίσκεψη 2/4/2022

Μαροπούλου Μαρίνα, Όρια και όροι αποδοχής ενός νέους νομικού όρου, https://diotima.org.gr/wp-content/uploads/2021/01/%CE%9C.-%CE%9C%CE%B1%CF%81%CE%BF%CF%80%CE%BF%CF%8D%CE%BB%CE%BF%CF%85_%CE%93%CF%85%CE%BD%CE%B1%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%BA%CF%84%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CE%B1-%CE%BF%CE%B9-%CF%8C%CF%81%CE%BF%CE%B9-%CE%B3%CE%AD%CE%BD%CE%B5%CF%83%CE%B7%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%B1%CF%80%CE%BF%CE%B4%CE%BF%CF%87%CE%AE%CF%82-%CE%B5%CE%BD%CF%8C%CF%82-%CE%BD%CE%AD%CE%BF%CF%85-%CE%BD%CE%BF%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CF%8D-%CF%8C%CF%81%CE%BF%CF%85.pdf, τελευταία επίσκεψη 20/1/2022

Παπαναγιώτου Αθηνά, Δίκαιο – αντηχείο: Έμφυλες ταξινομίες, σεξιστικές ιστορίες, ετροκανονικές οικονομίες, https://diotima.org.gr/wp-content/uploads/2021/01/%CE%91%CE%B8%CE%B7%CE%BD%CE%AC-%CE%A0%CE%B1%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CE%B3%CE%B9%CF%8E%CF%84%CE%BF%CF%85.pdf, τελευταία επίσκεψη 2/4/2022

Πρόταση Νόμου από Επιτροπή Νομικών (Κύπρου) της 30^ης Σεπτεμβρίου 2021: Πρόταση νόμου για θέσπιση του αδικήματος της γυναικοκτονίας: Ο περί Ποινικού Κώδικα (Τροποποιητικός) (Αρ. 5) Νόμος του 2021 https://www.nomoplatform.cy/wp-content/uploads/2021/10/23.02.062.160-2021-O-peri-Pinikou-Kodika-1.pdf, τελευταία επίσκεψη 30/10/2021

Σεργίδου Κατερίνα, Φεμινιστικές πρακτικές υπεράσπισης της ζωής από τον ισπανόφωνο κόσμο ως την Ελλάδα, https://diotima.org.gr/wp-content/uploads/2021/01/%CE%9A%CE%B1%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%AF%CE%BD%CE%B1-%CE%A3%CE%B5%CF%81%CE%B3%CE%AF%CE%B4%CE%BF%CF%85.pdf, τελευταία επίσκεψη 2/4/2022

Στεφανίδου Ανδρομέδα, Έγκλημα με Ρατσιστικά Χαρακτηριστικά: Ανάλυση των διατάξεων του άρθρου 82Α του Ποινικού Κώδικα, https://www.lawspot.gr/nomika-nea/egklima-me-ratsistika-haraktiristika-analysi-ton-diataxeon-toy-arthroy-82a-toy-poinikoy, τελευταία επίσκεψη 2/4/2022

Φραγκάκης Παναγιώτης, Το φαινόμενο της γυναικοκτονίας στην Ελλάδα και ο ελληνικός ΠΚ: https://www.dikastiko.gr/articles/panagiotis-fragkakis-to-fainomeno-tis-gynaikoktonias-stin-ellada-kai-o-ellinikos-poinikos-kodikas/, τελευταία επίσκεψη 2/4/2022